TCK m. 121 uyarınca; kişilerin yetkili kamu makamlarına veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına kendileri veya kamuyla ilgili dilek ve şikayet haklarını kullanmalarını hukuka aykırı olarak engelleyen kimseye hapis cezası verilir. Bu suç Anayasa m. 74 ile teminat altına alınan anayasal bir hakkı korur.
Modern hukuk sistemlerinde bireylerin hak arama özgürlüğü temel bir değer olarak kabul edilir. Türk Ceza Kanunu’nun 121. maddesi, bu özgürlüğün bir yansıması olan dilekçe hakkının ceza hukuku güvencesiyle nasıl korunduğunu detaylı bir şekilde düzenler. Bu makalemizde, dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçunun maddi ve manevi unsurlarından kamu görevlilerinin sorumluluklarına ve yargılama usullerine kadar tüm boyutlarını inceledik.
Türk Ceza Kanunu (TCK) madde 121 hükmü şu şekildedir:
“Kişinin belli bir hakkı kullanmak için yetkili kamu makamlarına verdiği dilekçenin hukuki bir neden olmaksızın kabul edilmemesi halinde, fail hakkında altı aya kadar hapis cezasına hükmolunur.”
Anayasa ve yasalar tarafından bireylere dilekçe hakkı açıkça tanınmıştır. Bu hakkın kullanımına engel teşkil eden her türlü hukuka aykırı fiilin önlenmesi, TCK madde 121’de düzenlenen dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçu ile teminat altına alınmıştır. Böylece bireyler, tek başlarına ya da toplu olarak dilekçe hakkını kullanabilme ve taleplerini yetkili resmi makamlara iletebilme imkânlarını güvenle korurlar.
Korunan Hukuki Değer
Dilekçe hakkı kamusal bir haktır. TCK madde 121 ile bu hakkın kullanılmasını önleyen veya ihlal teşkil eden her türlü keyfi tutuma engel olmak amaçlanır. Başka bir deyişle, bu düzenleme kapsamında korunan temel hukuki değer; hak arama özgürlüğü ve demokratik katılım güvencesidir.[1]
Suçun Unsurları Nelerdir?
Maddi Unsurlar
Fail: Dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçu, özgü suç niteliğindedir. Failin ilgili yasal düzenlemeler gereğince dilekçeyi kabul etmek ve gereğini yapmak bakımından görevli ve yetkili olması gerektiği TCK 121. maddede ifade edilir. Dolayısıyla, failin yalnızca kamu görevlisi olması yeterli olmayıp, aynı zamanda dilekçeyi kabul etme ve işleme koyma görev ve yetkisine sahip olması da aranır.[2][3]
Mağdur: Bu suçun mağduru, dilekçe verme hakkına sahip herkestir. Türkiye’de ikamet eden yabancılar bakımından da dilekçe hakkı Anayasa ve 3071 sayılı Kanun çerçevesinde karşılıklılık esasına bağlı olarak tanındığından, koşulları taşıyan yabancıların da bu suçun mağduru olabilecekleri kabul edilmektedir.[4]
Konu: Dilekçe, suçun konusunu oluşturur. TCK 121. madde gerekçesi incelendiğinde; “dilekçe, kişinin belli bir hakkı kullanmak için yetkili kamu makamlarına yazılı olarak yaptığı başvuru” şeklinde tarif edilmiştir. 3071 Sayılı Dilekçe Hakkının Kullanılmasına Dair Kanun’un 6. maddesi uyarınca dilekçe hakkını kullanacak kişilerin yasal esaslara riayet etmesi gereklidir; kanuna uygun unsurları taşımayan başvurular dilekçe niteliğinde sayılmayabilir.[5]
Hareket: Yetkili kamu makamlarına verilen dilekçenin hukuki bir neden olmaksızın kabul edilmemesi bu suçun hareket kısmını oluşturur. Başka bir ifade ile kamu görevlisi, ihmali bir harekette bulunup kabul etmek zorunda olduğu dilekçeyi almamaktadır. Dilekçenin verildiği ve kabul edilmediği yerin kamu makamı olması suçun oluşması için şarttır.[6]
Netice: Yetkili kamu görevlisinin kabul etmek zorunda olduğu dilekçeyi hukuki bir neden olmaksızın reddetmesiyle suç tamamlanır. Bu nedenle bu suç; failin ihmali suretle işleyebileceği, neticesi harekete bitişik ve gerçek bir ihmali suçtur.[7] Suçun tamamlanması için dilekçenin baştan hiç alınmaması, süreli işlemlerde evrak kaydının geciktirilmesi, yırtılması, çöpe atılması veya kayda geçirilmemesi yeterlidir. Hak kullanımı niteliğinde bulunmayan taleplerin (örneğin sadece şahsi bir temenni ya da mevzuat dışı dilekler) kabul edilmemesi TCK madde 121 suçunu oluşturmaz.[8]
Nedensellik Bağı: Yetkili kamu makamlarına verilen dilekçenin hukuki bir neden olmaksızın kabul edilmemesi sonucu dilekçe hakkının kullanımı engellenmiş olmalı, yani hareket ile hak kullanımının engellenmesi arasında nedensellik bağı bulunmalıdır.
Manevi Unsur
Dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçu kasten işlenebilen bir suçtur. Fail, verilen dilekçeyi kabul etmek bakımından kanunen görevli ve yetkili olduğunu, dilekçeyi kabul etmemek için hukuki bir neden bulunmadığını bilecek ve bu neticeyi isteyerek hareket edecektir.[9] Suçun taksirle işlenmesi kanunen mümkün değildir.
Hukuka Aykırılık Unsuru
TCK 121. maddede yer alan suçun oluşması için dilekçenin “hukuki bir neden olmaksızın” kabul edilmemesi aranır. Kamu görevlisi kanundan kaynaklanan bir yetki gereği ya da görevin zorunlu bir kuralı doğrultusunda dilekçeyi kabul edemiyorsa eylem hukuka aykırı sayılmaz ve suç oluşmaz.[10]
Suçun Özel Görünüş Şekilleri
Teşebbüs
Dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçu; yetkili görevliye dilekçenin sunulması ve görevlinin hukuki bir dayanak olmaksızın dilekçeyi kabul etmemesi ile anında tamamlanır. Bu suç sırf ihmali suç özelliğini taşır ve soyut tehlike suçudur. Bu niteliği dolayısıyla suça teşebbüs mümkün değildir.[11]
İştirak
TCK 121. madde bakımından faillik yalnızca dilekçeyi kabulle görevli kamu görevlisine özgüdür. Kamu görevlisi sıfatını veya ilgili yetkiyi haiz olmayan kişilerin suça katılması durumunda, TCK genel hükümlerdeki madde 40 (bağlılık kuralı) uyarınca bu kişiler ancak azmettiren veya yardım eden olarak sorumlu tutulabilirler.
İçtima
Bu suçun içtimaına ilişkin özel bir düzenleme bulunmadığından TCK madde 42 ila 44 arasındaki genel hükümler uygulanır. Aynı kişiye veya birden fazla kişiye karşı tek bir fiille veya zincirleme şekilde suç işlendiğinde TCK 43 uyarınca zincirleme suç hükümleri gündeme gelebilir.[12]
Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçunda Yaptırım
Dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçunu işleyen fail hakkında altı aya kadar hapis cezasına hükmolunur. Alt sınır açıkça belirtilmediğinden, TCK madde 49/1 uyarınca hapis cezasının alt sınırı bir aydır.
Hükmedilen ceza kısa süreli hapis cezası niteliğinde olduğundan, TCK 50. madde uyarınca adli para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilebilir.[13]
Fail kamu görevini kötüye kullanarak bu suçu işlemişse, TCK 53. maddenin 5. fıkrası uyarınca cezanın yarısından bir katına kadar hak yoksunluğuna da hükmedilir.
Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçunda Soruşturma Usulü
Dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçu, adli makamlarca re’sen takip edilen suçlardandır; soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete tabi değildir. CMK 253. maddede düzenlenen uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında yer almaz.
Bu suç kamu görevlisinin görevi sebebiyle işlediği bir suç olduğundan, fail olan kamu görevlisinin yargılanabilmesi 4483 Sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümlerine tabidir. Dolayısıyla yetkili idari merciden soruşturma izni alınması yasal bir zorunluluktur.[14]
Yetkili ve Görevli Mahkeme
Dilekçe hakkının kullanılmasının engellenmesi suçunda görevli mahkeme Asliye Ceza Mahkemesidir. Yetkili mahkeme ise suçun işlendiği yer mahkemesidir.
Kaynakça
- ARSLAN Çetin & AZİZOĞLU Bahattin, Yeni Türk Ceza Kanunu Şerhi, 2004.
- ÇAKMUT YENERER Özlem, Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK m. 121), 2017.
- DURAN Gökhan Yaşar, Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK m. 121), 2019.
- ÖZBEK Veli Özer & KANBUR Nihat, “Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi”, TCK İzmir Şerhi, Yeni Türk Ceza Kanununun Anlamı (Açıklamalı-Gerekçeli-İçtihatlı), 2, Özel Hükümler (Madde 76-169), 2008.
- ÖZTÜRK Bahri, ERDEM Mustafa Erdem, Uygulamalı Ceza Hukuku, 2017.
- RETORNAZ E. Eylem Aksoy, Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu, 2017.
- ŞEN Ersan, Yeni Türk Ceza Kanunu Yorumu, 2006.
- YAŞAR Osman / GÖKCAN Hasan / ARTUÇ Mustafa, Yorumlu-Uygulamalı Türk Ceza Kanunu, 2010.
Referanslar
- [1] ARSLAN Çetin, AZİZOĞLU Bahattin, Yeni Türk Ceza Kanunu Şerhi, 2004.
- [2] ARSLAN, AZİZOĞLU, 2004.
- [3] ÖZBEK Veli Özer, KANBUR Nihat, “Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi”, TCK İzmir Şerhi, 2, Özel Hükümler, 2008.
- [4] ÇAKMUT YENERER Özlem, Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK m. 121), 2017.
- [5] ÖZTÜRK Bahri, ERDEM Mustafa Erdem, Uygulamalı Ceza Hukuku, 2017.
- [6] ÖZBEK, KANBUR, 2008.
- [7] RETORNAZ E. Eylem Aksoy, Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu, 2017.
- [8] YAŞAR Osman / GÖKCAN Hasan / ARTUÇ Mustafa, Yorumlu-Uygulamalı Türk Ceza Kanunu, 2010.
- [9] ÇAKMUT, 2017.
- [10] ÖZBEK, KANBUR, 2008.
- [11] ŞEN Ersan, Yeni Türk Ceza Kanunu Yorumu, 2006.
- [12] YAŞAR / GÖKCAN / ARTUÇ, 2010.
- [13] ÇAKMUT, 2017.
- [14] DURAN Gökhan Yaşar, Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu (TCK m. 121), 2019.
Dilekçe Hakkının Kullanılmasının Engellenmesi Suçu Hakkında Sıkça Sorulan Sorular
Dilekçe hakkının engellenmesi suçunun cezası nedir?
TCK m. 121 gereğince kişinin belli bir hakkı kullanmak için yetkili makamlara verdiği dilekçenin kabul edilmemesi veya işleme konulmaması halinde fail hakkında 6 aya kadar hapis veya adli para cezası uygulanır.
Suçun kamu görevlisi tarafından işlenmesi cezayı artırır mı?
Kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak dilekçeyi kabul etmemesi veya keyfi olarak evrak kayda almaması halinde TCK m. 257 (Görevi Kötüye Kullanma) ile birlikte değerlendirilir.
Dilekçeye yasal sürede cevap verilmemesi bu suçu oluşturur mu?
Dilekçenin kabul edilip kayda alınması fakat 3071 sayılı Kanundaki 30 günlük sürede cevap verilmemesi zımni ret oluşturur ve idari yargıya tabidir; ancak dilekçenin hiç işleme sokulmaması cezai sorumluluk doğurur.
Bu suç uzlaşmaya tabi midir?
Evet, TCK m. 121 kapsamındaki dilekçe hakkının engellenmesi suçu CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma kapsamındadır.
