Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu ve Cezası

7418 Sayılı Basın Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 18 Ekim 2022 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmesiyle birlikte, Kanun’un 29. maddesiyle halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yaymak suçu Türk Ceza Kanunu’nda (TCK) bağımsız bir suç tipi olarak düzenlendi.

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçu, Türk Ceza Kanunu’nun “Topluma Karşı Suçlar” başlıklı Üçüncü Kısmının “Kamu Barışına Karşı Suçlar” bölümünde TCK madde 217/A hükmünde düzenlenmiştir. Madde hükmü gereğince;

“(1) Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle, ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili gerçeğe aykırı bir bilgiyi, kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayan kimse, bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.
(2) Fail, suçu gerçek kimliğini gizleyerek veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlemesi hâlinde, birinci fıkraya göre verilen ceza yarı oranında artırılır.”

Fiilin 217/A maddesi kapsamında suç sayılabilmesi için;

• Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saikinin bulunması,
• Gerçeğe aykırı bilginin ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni veya genel sağlığı ile ilgili olması,
• Bilginin alenen ve kamu barışını bozmaya elverişli şekilde yayılması,

şartlarının birlikte gerçekleşmesi zorunludur.

Madde gerekçesinde, ifade özgürlüğünün demokratik bir toplum için en temel gereklilik olduğu, doğru bilgi ve habere ulaşmanın bu kapsamda değerlendirildiği, ancak anonimlik söz konusu olduğunda yalan ve manipülatif bilgilerin hızla yaygınlaşarak haber ve bilgi güvenilirliğini zedelediği vurgulanmıştır. Keza Oxford Üniversitesi’nce 37 ülkede gerçekleştirilen bir araştırmaya göre; Türkiye’nin %49 oranıyla yalan haber ve dezenformasyona en çok maruz kalan ülkelerden biri olduğu saptanmıştır. Rapora göre her iki kişiden biri mutlaka asılsız bir haber ile karşılaşmaktadır.^[1]

Dezenformasyon ve Gerçeğe Aykırı Bilgi Kavramı

Dezenformasyon, UNESCO tarafından “yanlış ve kasıtlı olarak bir kişiye, sosyal gruba, kuruluşa ya da ülkeye zarar vermek amacıyla oluşturulan bilgi” şeklinde tanımlanmıştır. TCK madde 217/A’nın gerekçesinde ise yanlış bilgiyi kasıtlı olarak üretme ve yayma eylemi olarak nitelendirilmiş olup manipülasyon amaçlı kara propagandaları kapsamaktadır.

Buna karşılık, Türk Ceza Kanunu madde 218’de yer alan “Haber verme sınırlarını aşmayan ve eleştiri amacıyla yapılan düşünce açıklamaları suç oluşturmaz” hükmü uyarınca haber verme ve eleştiri mahiyetindeki düşünceler suç kapsamı dışında bırakılmıştır. Ayrıca 1 Ekim 2022’de Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı nezdinde Dezenformasyonla Mücadele Merkezi kurularak kamuoyuna yönelik dezenformasyon bültenleri yayımlanmaya başlanmıştır.

Anayasa’nın 26. maddesinde yer alan düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 10. maddesi olan ifade özgürlüğü bakımından, kamu barışını bozmaya elverişli fiilin varlığı halinde neticede fiili bir zarar şartı aranmaksızın tehlike cezalandırılmaktadır.

Aleniyet Unsuru ve Sosyal Medya Paylaşımları

Halkı yanıltıcı bilginin yayılmasında aleniyet suçun kurucu unsurudur. Dezenformasyonun aleniyeti bakımından öğretideki ağırlıklı görüş; aleniyetin tespiti için fiilin belirsiz birden fazla kişi tarafından algılanabilir ve görülebilir olması gerektiğidir.

Sosyal medya aracılığıyla yapılan paylaşımlarda zaman ve mekân unsurları tek başına yeterli olmayıp, paylaşımın ulaştığı kitle ve hesabın niteliği değerlendirilmelidir. Çok sayıda takipçisi olan bir haber sitesinin ya da popüler bir hesabın sağladığı aleniyet ile, yalnızca sınırlı sayıda takipçisi bulunan kapalı veya gizli bir profilin paylaşımı aynı kapsamda değerlendirilemez.

TCK madde 218 uyarınca, halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçunun basın ve yayın yoluyla işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranına kadar artırılır.

Anayasa Mahkemesi’nin İptal Başvurusunu Ret Kararı (2023/129 E.)

Düzenlemenin yürürlüğe girmesinin ardından, hükmün suçta ve cezada kanunilik ilkesine, belirlilik ilkesine ve ifade özgürlüğüne aykırı olduğu gerekçesiyle Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) iptal davası açılmıştır. Ancak Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, 8 Kasım 2023 tarihli ve 2023/129 Esas sayılı kararı ile düzenlemenin iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemini oy çokluğu ile reddetmiştir.

Korunan Hukuki Değer

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçunda korunan hukuki değer kamu barışıdır. Madde hükmüyle bireylerin güven ve huzur ortamında yaşama hakkı, toplumun doğru bilgi alma güvencesi ve demokratik kamu düzeni ceza yaptırımıyla teminat altına alınmıştır.

Suçun Maddi Unsurları

• Fail: Kanunda özel bir faillik niteliği aranmamıştır; suçu herkes işleyebilir.
• Mağdur: Belirli bir kişi değil, toplumun tamamı yani kamudur.
• Konu: Ülkenin iç ve dış güvenliği, kamu düzeni ve genel sağlığı ile ilgili doğruyu yansıtmayan, çarpıtılmış veya tamamen uydurma bilgilerdir. Bu alanların dışında kalan (örneğin magazinsel veya özel hayata ilişkin) asılsız haberler bu suçun konusunu oluşturmaz.
• Hareket: Gerçeğe aykırı bilginin kamu barışını bozmaya elverişli şekilde alenen yayılmasıdır. Suç sırf hareket suçudur; hareketin gerçekleştirilmesiyle suç tamamlanır, neticenin veya somut bir zararın doğması şart değildir.
• Netice ve Tehlike Niteliği: Somut bir zararın meydana gelmesi gerekmediğinden suç bir somut tehlike suçudur. Bilginin yayıldığı ortamın kamu barışını sarsmaya ve kargaşaya elverişli olması kafidir.
• Nedensellik Bağı: İcra edilen yayma hareketi ile kamu barışını bozmaya elverişli somut tehlike hali arasında illiyet bağının bulunması gerekir.

Manevi Unsur ve Özel Kast

TCK madde 217/A hükmünde suçun oluşabilmesi için failde “sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saiki” açıkça aranmıştır. Bu suç tipinin taksirli hali düzenlenmediğinden taksirle işlenmesi mümkün değildir.

Kanun koyucu “sırf … saikiyle” ibaresini kullanarak suçun varlığı için özel kastı zorunlu kılmıştır. Fail doğrudan kast ile hareket etmeli; yalan bilgiyi bilerek yaymalı ve amacının sırf panik yaratmak olduğunu gösteren iradeye sahip olmalıdır. Bu nedenle bu suç olası kastla işlenemez; failin sonucu umursamaması değil, doğrudan o saikle neticeyi istemesi aranır.

Hukuka Aykırılık ve Kusurluluk (Hata Halleri)

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçunda mağdur kamu olduğundan, TCK m. 26’da yer alan “ilgilinin rızası” hukuka uygunluk sebebi uygulanamaz.

Kusurluluğu etkileyen hata halleri bakımından TCK madde 30 hükümleri büyük önem taşır:

• Maddi Unsurlarda Hata (TCK m. 30/1): Fail, paylaştığı bilginin gerçekte doğru olduğuna samimiyetle inanarak hareket etmişse maddi unsurlarda hataya düşmüştür. Bu durumda failin kastı ortadan kalkar ve suç taksirle de işlenemeyeceğinden ceza sorumluluğu doğmaz.
• Haksızlık Hatası (TCK m. 30/4): Fail işlediği fiilin haksızlık teşkil ettiği hususunda kaçınılmaz bir hataya düşmüşse cezalandırılmaz.

Suçun Özel Görünüm Şekilleri

Teşebbüs (TCK m. 35)

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçu somut tehlike suçu niteliğindedir. Yayma hareketine başlanmış ancak kamuya ulaşmadan veya aleniyet kazanmadan engellenmişse fiil teşebbüs aşamasında kalabilir.

İştirak (TCK m. 37-41)

Suça birlikte iştirak edenler müşterek fail olarak, suça azmettirenler veya yardım edenler ise TCK genel hükümleri çerçevesinde eylemlerindeki katkı oranında sorumlu olurlar.

İçtima Kuralları

• Örgüt Faaliyeti Kapsamında İşlenme (TCK 217/A-2 ve TCK 220): Suç bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenirse, TCK 217/A-2 gereğince ceza yarı oranında artırılır. Bu durum bağımsız bir örgüt üyeliği suçunun yanında özel bir nitelikli ağırlaştırıcı hal teşkil eder.
• Halkı Kin ve Düşmanlığa Tahrik (TCK 216) ile İlişkisi: Yanıltıcı bilgi aynı zamanda toplum kesimlerini birbirine karşı kışkırtma ve düşmanlığa sevk etme amacı taşıyorsa, tek bir fiille birden fazla suç ihlal edildiğinden TCK m. 44 (fikri içtima) uyarınca en ağır cezayı gerektiren suçtan mahkûmiyet kurulur.
• Hakaret Suçu (TCK 125) ile İlişkisi: Alenen yayılan yalan haber belirli bir kişinin veya grubun onur, şeref ve saygınlığını rencide edici ifadeler de içeriyorsa, fikri içtima kuralları uygulanarak daha ağır cezayı öngören suç üzerinden ceza takdir edilir.

Suçun Cezası ve İnfaz Rejimi

TCK madde 217/A uyarınca;

• Suçun temel şeklini işleyen fail hakkında 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası verilir.
• Suçun fail tarafından gerçek kimliğini gizleyerek (sahte sosyal medya hesapları veya botlar) veya bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır (1,5 yıldan 4,5 yıla kadar hapis).
• Suçun basın ve yayın yoluyla işlenmesi halinde ise TCK 218 uyarınca ceza ayrıca yarı oranına kadar artırılabilir.

Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB)

CMK madde 231 uyarınca, 2 yıl veya daha az süreli hapis cezalarında sanığın geçmişteki sabıkasızlık durumu ve yeniden suç işlemeyeceği yönündeki kanaat gözetilerek HAGB kararı verilebilir. Alt sınırdan kurulan mahkûmiyetlerde HAGB uygulanması mümkündür.

Uzlaşma Kurumu

Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçu şikâyete tabi olmayıp kamu barışına karşı işlendiğinden uzlaşma kapsamında değildir.

Adli Para Cezasına Çevirme ve Erteleme

Kural olarak 1 yıl veya daha az süreli hapis cezaları TCK m. 50 uyarınca adli para cezasına çevrilebilir. Alt sınırdan (1 yıl) ceza tayin edildiğinde takdiri indirimlerle birlikte hapis cezasının adli para cezasına dönüştürülmesi mümkündür. Ayrıca TCK m. 51 uyarınca 2 yıl veya daha az süreli hapis cezalarının ertelenmesine karar verilebilir.

Soruşturma Usulü, Görevli Mahkeme ve Zamanaşımı

• Soruşturma Usulü: Şikâyete bağlı değildir; Cumhuriyet Başsavcılıklarınca resen (kendiliğinden) soruşturulur.
• Görevli Mahkeme: 5235 Sayılı Kanun’un 11. maddesi gereğince yargılama yapmaya Asliye Ceza Mahkemesi görevlidir.
• Yetkili Mahkeme: Suça konu yaymanın yapıldığı veya erişimin sağlandığı yer mahkemesidir.
• Dava Zamanaşımı: TCK madde 66 uyarınca bu suç için olağan dava zamanaşımı süresi 8 yıldır.

Kaynakça & Referanslar

Kaynakça:

• TÜRAY, Aras; ÖZBALCI, Yalım Yarkın; YILMAZ, Aslı Ekin; BÖREKÇİ, Eşref Barış, Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu Ceza Hukukuna İlişkin Değerlendirmeler, İstanbul Bilgi Üniversitesi İnsan Hakları Hukuku Uygulama ve Araştırma Merkezi, Aralık 2022.
• BALCI, Murat; ÇAKIR, Kerim, Halkı Yanıltıcı Bilgiyi Alenen Yayma Suçu, Anadolu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, Cilt: 9, Sayı: 1, Ocak 2023, s. 1-17.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi Adalet Komisyonu Tutanak Dergisi, 15 Haziran 2022, Dönem: 27, Yasama Yılı: 5, Sayfa 64-66.
• OYMAK, Hasan, Kamuoyunda Dezenformasyon Yasası Olarak Bilinen 7418 Sayılı Kanun’un Getirdikleri, Yeni Medya, 2022 (13), s. 504-514.

Referanslar:

• [1] Reuters Institute / Oxford University, Digital News Report: Turkey Supplementary Report.